Giáo dục sớm · · 14 phút đọc

Phát triển ngôn ngữ cho bé 1–3 tuổi: những hoạt động nhỏ mỗi ngày giúp con tự tin tập nói

Cuốn sách tranh mở với hai bong bóng lời thoại và nốt nhạc

Hành trình phát triển ngôn ngữ cho bé 1–3 tuổi diễn ra chủ yếu trong những khoảnh khắc rất đời thường: lúc tắm, lúc ăn, lúc theo mẹ đi chợ. Ba mẹ không cần lớp học đắt tiền, chỉ cần trò chuyện đúng cách và thêm chút kiên nhẫn. Moonbebe tổng hợp các mốc tham khảo, 10 hoạt động dạy bé tập nói tại nhà, lịch gợi ý theo tuần và những dấu hiệu nên đưa bé đi khám.

Bé 1–3 tuổi học nói như thế nào?

Lời nói chỉ là phần nổi của tảng băng. Bên dưới là khả năng nghe, hiểu và mong muốn giao tiếp mà bé xây dựng từ rất lâu trước từ đầu tiên.

Hiểu luôn đi trước nói

Bé hiểu lời ba mẹ trước khi tự nói được. Một bé hơn 1 tuổi có thể chưa nói được chữ "dép", nhưng nghe mẹ bảo "lấy dép cho mẹ nha" là lon ton đi lấy. Vì vậy, hãy để ý cả hai phía: con hiểu đến đâu và con thể hiện ý mình ra sao.

Cử chỉ, bập bẹ và chỉ tay đều là "lời nói"

Trước khi có từ, bé đã giao tiếp bằng nhiều cách:

Mỗi lần ba mẹ đáp lại bằng lời, bé học được rằng giao tiếp "có tác dụng" và sẽ muốn thử nhiều hơn.

Mỗi bé một nhịp riêng

Khoảng bình thường rất rộng: có bé nói nhiều từ khi mới hơn 1 tuổi, có bé gần 2 tuổi mới "bùng nổ" vốn từ. Điều quan trọng là bé tiến bộ đều đặn, không phải so với con nhà hàng xóm. Nói ngọng, nhầm dấu như "on cá" thay vì "con cá" cũng rất bình thường ở tuổi này.

Mẹ có thể quan tâm

Xem thêm ở Shop Moonbebe →

Mốc phát triển ngôn ngữ cho bé 1–3 tuổi: những khoảng thường gặp

Bảng dưới đây tóm tắt những gì nhiều bé thường làm được, theo các mốc tham khảo phổ biến trong nhi khoa. Đây là khoảng điển hình, không phải bài kiểm tra: mỗi bé phát triển khác nhau.

Độ tuổi (khoảng)Bé thường hiểuBé thường nói và giao tiếp
Khoảng 12 thángQuay lại khi được gọi tên; hiểu chữ "không" và vài từ quenBập bẹ nhiều âm; vẫy tay, chỉ tay; có thể nói từ đầu tiên như "ba", "mẹ"
Khoảng 15–18 thángNhìn về phía đồ vật quen khi nghe tên; làm theo yêu cầu đơn giản như "đưa mẹ cái muỗng"Nói được vài từ ngoài "ba, mẹ"; chỉ tay để đòi và để khoe; bắt chước tiếng con vật
Khoảng 24 thángChỉ vào hình trong sách khi được hỏi; chỉ được vài bộ phận cơ thểTự ghép cụm 2 từ như "mẹ bế", "uống nước"; vốn từ tăng nhanh
Khoảng 30–36 thángLàm theo yêu cầu hai bước; hiểu "trên, dưới, trong"Nói câu ngắn, dùng nhiều từ, hay hỏi "cái gì đây"; người lớn quen thuộc hiểu được phần lớn lời bé nói

Nếu bé chưa đạt một mục nào đó, ba mẹ đừng vội lo. Hãy nhìn tổng thể: bé có hiểu lời người thân, có muốn giao tiếp và có tiến bộ qua từng tháng không.

Dạy bé tập nói qua trò chuyện mỗi ngày

Bé học ngôn ngữ tốt nhất qua tương tác thật với người thân. Năm hoạt động đầu tiên dưới đây chỉ cần lồng vào sinh hoạt hằng ngày.

1. Tự nói và nói song hành trong sinh hoạt

"Tự nói" là mẹ kể việc mẹ đang làm, còn "nói song hành" là mẹ kể việc bé đang làm. Bé nghe từ ngữ gắn với hành động thật nên dễ hiểu, dễ nhớ.

Cách làm:

Cho bé cùng lau bàn, tưới cây cũng là dịp nói song hành tự nhiên, gần với tinh thần giáo dục Montessori cho bé 0–3 tuổi tại nhà.

2. Trò chuyện mặt đối mặt và "chờ 5 giây"

Ngồi ngang tầm mắt giúp bé thấy khẩu hình miệng và nét mặt ba mẹ. Trò chuyện giống chuyền bóng: mẹ một lượt, con một lượt. Người lớn hay vội nói giùm, nên bé ít có cơ hội đến lượt mình.

Cách làm:

3. Nói rộng thêm điều bé nói

Khi bé nói một từ, mẹ nhắc lại và thêm một hai từ. Con nói "xe", mẹ đáp: "Xe! Xe màu đỏ. Xe chạy nhanh quá!" Câu dài hơn khả năng của bé một chút là bước đệm vừa sức.

Cách làm:

4. Cho bé lựa chọn

Câu hỏi lựa chọn cho bé sẵn hai từ mẫu để nói theo, lại cho bé cảm giác được tự quyết định.

Cách làm:

5. Gọi tên cảm xúc

Bé 1–3 tuổi có cảm xúc rất lớn nhưng chưa có từ để diễn tả. Gọi tên cảm xúc giúp bé dần có vốn từ cho thế giới bên trong mình.

Cách làm:

Hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua sách, bài hát và trò chơi

Sách, bài hát và trò chơi cho bé thêm từ mới và thêm lý do để nói. Ba mẹ chọn hoạt động con thích, không cần làm đủ.

6. Đọc sách mỗi ngày theo kiểu "đọc đối thoại"

Đọc to mỗi ngày là thói quen được khuyến khích rộng rãi. Với bé 1–3 tuổi, hãy "đọc đối thoại": bé cùng tham gia chứ không chỉ ngồi nghe.

Cách làm:

  1. Chọn sách bìa cứng hoặc sách vải, hình to rõ, ít chữ.
  2. Chỉ vào hình và gọi tên: "Con mèo nè. Mèo kêu meo meo."
  3. Hỏi câu vừa sức: "Con chó đâu?" với bé nhỏ, "Bạn ấy đang làm gì?" với bé lớn hơn.
  4. Chờ bé đáp, khen và nói rộng thêm.
  5. Để bé tự lật trang, dừng khi bé chán, đọc lại cuốn quen nhiều lần.

Sách ngắn trước giờ ngủ còn là tín hiệu thư giãn; bài viết về khủng hoảng giấc ngủ 4 tháng có thêm gợi ý về nếp sinh hoạt buổi tối.

7. Hát đồng dao và bài hát có động tác

Nhịp, vần và sự lặp lại giúp bé nghe rõ từng tiếng, động tác tay giúp bé nhớ lâu. Kho đồng dao Việt Nam là món quà có sẵn mà ông bà thường thuộc rất nhiều.

Cách làm:

8. Chơi giả vờ

Khoảng sau 1 tuổi rưỡi, nhiều bé bắt đầu chơi giả vờ. Dùng vật này đại diện cho vật khác cũng là nền tảng của ngôn ngữ.

Cách làm:

Đồ chơi mở như nồi niêu, chén muỗng nhựa thường gợi nhiều lời nói hơn đồ chơi bấm nút; xem thêm cách chọn đồ chơi giáo dục cho bé theo giai đoạn.

9. Trò chơi âm thanh

Tiếng con vật, tiếng xe thường là những "từ" đầu tiên của bé vì chúng ngắn, vui và dễ bắt chước.

Cách làm:

10. "Đi dạo trò chuyện" quanh xóm, ra chợ

Con hẻm, công viên hay khu chợ sáng đều đầy ắp từ mới.

Cách làm:

Lịch hoạt động phát triển ngôn ngữ cho bé 1–3 tuổi theo tuần

Mỗi ngày một chủ đề cho ba nhóm tuổi; ba mẹ có thể đổi thứ tự hoặc lặp lại hoạt động bé thích.

Ngày12–18 tháng18–24 tháng2–3 tuổi
Thứ Hai: giờ tắmGọi tên tay, chân, bụng khi tắmHỏi "Chân đâu?" để bé chỉ, thêm "rửa chân"Để bé kể lại các bước tắm
Thứ Ba: đọc sáchChỉ và gọi tên 1–2 hình mỗi trangHỏi "Con mèo đâu?", để bé lật trangHỏi "Bạn ấy đang làm gì?", đoán chuyện tiếp theo
Thứ Tư: đồng dao"Chi chi chành chành" với bàn tay mẹ"Kéo cưa lừa xẻ", dừng chờ bé nói tiếpBé tự làm động tác, hát vài câu
Thứ Năm: đi dạoChỉ chim, chó, xe máy, bắt chước tiếng kêuGọi tên trái cây ở chợ, đếm "một, hai"Về nhà kể lại "hồi nãy mình thấy gì"
Thứ Sáu: chơi giả vờCho gấu ăn "măm măm"Nấu ăn giả: "Mẹ nếm thử nha"Chơi bán hàng, đổi vai với mẹ
Thứ Bảy: âm thanhTiếng con vật: gâu gâu, meo meoThổi bong bóng, nói to và nói nhỏĐoán âm thanh, tìm từ cùng vần
Chủ nhật: gọi video ông bàVẫy tay chào, bye-byeKhoe đồ chơi, gọi tên ông bàKể ông bà nghe một chuyện trong tuần

Mỗi hoạt động chỉ cần vài phút khi bé vui và tỉnh táo. Nếu bé muốn chơi thứ khác, cứ đi theo bé.

Tivi, điện thoại và việc dạy bé tập nói

Màn hình có mặt trong hầu hết mọi gia đình, và đôi khi một đoạn video giúp mẹ có vài phút nấu cơm. Đó là chuyện đời thường, không ai cần thấy có lỗi. Điều đáng lưu ý là video chỉ nói một chiều, còn bé học nói tốt nhất khi có người thật đáp lại.

Khuyến nghị chung theo độ tuổi

Giảm bớt tivi "mở cho vui nhà"

Tivi chạy nền cả ngày có thể khiến người lớn ít trò chuyện với bé hơn và bé khó tập trung chơi. Vài cách giảm bớt:

Gia đình song ngữ: có làm bé chậm nói không?

Nhiều gia đình cho bé nghe thêm tiếng Anh hoặc một ngôn ngữ khác của ba hay mẹ, rồi lo con chậm nói. Theo hiểu biết chung hiện nay, học hai ngôn ngữ không gây chậm nói; trẻ song ngữ thường đạt các mốc trong khoảng tương tự trẻ nói một thứ tiếng.

Tính tổng vốn từ của cả hai ngôn ngữ

Bé có thể biết "chuối" bằng tiếng Việt và "ball" bằng tiếng Anh. Hãy cộng vốn từ của cả hai ngôn ngữ: từng thứ tiếng riêng có thể ít hơn bạn cùng tuổi, nhưng tổng cộng thường tương đương.

Mỗi người dùng ngôn ngữ mình nói tự nhiên nhất

Bé cần nghe ngôn ngữ phong phú, giàu cảm xúc, nên mỗi người lớn hãy nói với bé bằng thứ tiếng mình dùng tự nhiên nhất. Mẹ nói tiếng Việt với đủ đồng dao, chuyện kể thường quý hơn tiếng Anh gượng gạo.

Trộn ngôn ngữ là chuyện bình thường

Bé nói "Mẹ ơi, con muốn ăn apple" không phải là bị rối, bé chỉ dùng từ mình nhớ nhanh nhất. Mẹ đáp tự nhiên: "À, con muốn ăn táo hả, apple đó." Ông bà nói giọng Bắc, ba mẹ nói giọng Nam cũng không sao. Nếu lo bé chậm nói, hãy hỏi bác sĩ; thường không cần vội bỏ bớt một ngôn ngữ.

Khi nào nên đưa bé đi khám?

Phần lớn các bé phát triển trong một khoảng rất rộng, nhưng có vài dấu hiệu nên trao đổi sớm với bác sĩ nhi. Đi khám không có nghĩa là bé "có vấn đề", mà để ba mẹ yên tâm hoặc để bé được hỗ trợ kịp thời.

Đi khám sẽ diễn ra như thế nào?

Bác sĩ nhi thường hỏi về quá trình phát triển, quan sát bé chơi và có thể đề nghị kiểm tra thính lực, kể cả khi bé đã được sàng lọc lúc sơ sinh. Nếu cần, bé sẽ được giới thiệu đến chuyên viên âm ngữ trị liệu. Ba mẹ nên ghi lại những từ bé đã nói và quay vài đoạn video ở nhà, vì nhiều bé rất "im re" ở phòng khám.

Âm ngữ trị liệu giúp được gì?

Chuyên viên âm ngữ trị liệu đánh giá cách bé hiểu, nói, giao tiếp và hướng dẫn ba mẹ cách chơi, trò chuyện với con tại nhà. Hỗ trợ sớm thường mang lại nhiều lợi ích vì đây là giai đoạn bé học rất nhanh.

Câu "con trai nói muộn" hay "hồi nhỏ ba cũng vậy" có thể đúng với vài bé, nhưng không nên là lý do để chờ khi đã thấy dấu hiệu đáng lưu tâm.

Câu hỏi thường gặp

Bé 2 tuổi chưa biết nói có sao không?

Khoảng 2 tuổi, nhiều bé đã nói được khá nhiều từ và bắt đầu ghép cụm 2 từ. Nếu bé chưa nói hoặc nói rất ít, ba mẹ nên đưa bé gặp bác sĩ nhi để kiểm tra thính lực và đánh giá ngôn ngữ, đồng thời tiếp tục trò chuyện, đọc sách cùng con.

Bé 18 tháng nói được bao nhiêu từ là bình thường?

Ở khoảng 18 tháng, nhiều bé nói được vài từ ngoài "ba, mẹ", nhưng con số dao động rất rộng. Hãy để ý thêm xem bé có hiểu lời nói và có chỉ tay để khoe không. Nếu bé chưa nói từ nào hoặc chưa chỉ tay, hãy trao đổi với bác sĩ.

Có nên cho bé xem video dạy nói không?

Video không thay thế được trò chuyện với người thật. Với bé dưới 2 tuổi, các hướng dẫn nhi khoa phổ biến không khuyến khích xem màn hình, trừ gọi video với người thân. Từ 2 tuổi, nếu cho bé xem, hãy chọn nội dung chất lượng, giữ thời gian ngắn và xem cùng con.

Bé nói ngọng có cần sửa ngay không?

Bé 1–3 tuổi nói ngọng, nhầm dấu là rất thường gặp vì cơ miệng và khả năng phân biệt âm đang phát triển. Thay vì bắt bé nói lại, ba mẹ chỉ cần nhắc lại từ đúng một cách tự nhiên. Nếu khoảng 3 tuổi người thân vẫn khó hiểu phần lớn lời bé nói, hãy hỏi bác sĩ.

Mỗi ngày nên dành bao lâu để dạy bé tập nói?

Không cần "giờ học nói" riêng. Hãy lồng trò chuyện vào lúc tắm, ăn, thay đồ, đi dạo, thêm vài phút đọc sách hoặc hát đồng dao khi bé vui. Đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn thời gian dài.

Lời kết

Phát triển ngôn ngữ cho bé 1–3 tuổi không đòi hỏi ba mẹ phải là giáo viên. Mỗi câu "con muốn chuối hay đu đủ", mỗi lần chờ con 5 giây, mỗi bài đồng dao đều là một viên gạch nhỏ xây nên khả năng giao tiếp của con.

Hãy tận hưởng hành trình này theo nhịp riêng của con và đừng ngại hỏi bác sĩ khi băn khoăn. Moonbebe tin những cuộc trò chuyện giản dị hôm nay sẽ thành những câu chuyện dài con kể ba mẹ nghe mai sau.

← Xem tất cả bài Giáo dục sớm